Empathie

In de Volkskrant stond een artikel dat begon met een uitdagende en belangrijke vraag: wat is het nut van literatuur? Het stond er natuurlijk iets pakkender. 'Een verhaal uit je duim zuigen en dat vervolgens opschrijven: wat heeft de samenleving daar eigenlijk aan?'

 

Literatuur maakt mensen empathisch

In het artikel in de Volkskrant staat het antwoord dat wetenschap daar recentelijk op heeft gegeven. Literatuur maakt mensen vriendelijker. Dat blijkt onder meer uit een studie van Matthijs Bal en Martijn Veltkamp waarover ze onlangs een artikel publiceerden in het wetenschappelijk tijdschrift Plos ONE. Ze lieten  proefpersonen verschillende soorten verhalen lezen, variërend van Sherlock Holmes tot krantenartikelen over de rellen in Libië. Hun conclusie: de typische verhaalstructuur van fictie, waarbij je meeleeft met de avonturen en drama's van hoofdpersonen maakt mensen empathischer.

 

Daarin is fictie natuurlijk niet uniek. In een ander experiment lieten onderzoekers van de University of Sussex proefpersonen computergames in verschillende genres spelen. Daarna kwam er ofwel iemand binnen die de begeleider van het experiment lastigviel, ofwel de begeleider liet een bakje met pennen omvallen, of ze vroegen deelnemers of ze aan een vervolgexperiment wilden deelnemen. De uitkomst: 22 procent van de Tetris-spelers (puzzelen met geometrische vormen) hielp mee. Bij de spelers van Lemmings (puzzelen om schattige wezentjes uit een doolhof te helpen ontsnappen) lag dit percentage een stuk hoger: 55 procent.

 

Empathie in het onderwijs

Duurzaam Onderwijs - de principes waarop ook de schrijftrainingsmethode De Schrijfcarrousel is gebaseerd werkt ook met empathie. Of eigenlijk, met de structuur die door Bal en Veltkamp wordt beschreven: je verplaatsen in de rol, de belevingswereld, het drama van een ander. Bij Duurzaam Onderwijs wordt de schrijver - even - lezer. De lezer wordt - even - schrijver. De leraar volgt - voor even - de leerlingen en wordt even leerling. De leerling wordt - even - in de rol van expert geplaatst. 

 

Empathie bij The Voice of Holland

The Voice of Holland was weer de zoveelste talentenjacht op televisie. De rij met talentjachten is - alleen al op de Nederlandse televisie - eindeloos. Maar bij The Voice is er wel een klein verschil. In het begin zitten de juryleden - zoals Marco Borsato en Roel van Velzen - met hun rug naar de zangers. Als ze een zanger talentvol vinden, dan drukken ze op een knop en draait hun stoel om. Dat is letterlijk en figuurlijk een moment van omkering. NIet alleen de zangers worden beoordeeld, ook de juryleden. Want wat als Marco Borsato elke keer alleen zou omdraaien bij kansloze zangers die er direct de volgende ronde uitliggen? Ook de (jury)kwaliteiten van de juryleden worden hier beoordeeld. En zo zitten er nog een aantal omkeringsmomenten in deze talentenjacht. Verplaatsing, rolomkering of empathie in een talentenjacht.

 

Het nut van empathie

De meeste wetenschappers zijn bescheiden over het nut van empathie. Psychologen noemen wel eens dat empathische mensen minder conflicten op het werk hebben, bij meningsverschillen eerder geneigd zijn om de kwestie ook vanuit het standpunt van de ander te bekijken. Empathie maakt mensen vriendelijker. Schrijfonderwijs zou dus kunnen bijdragen aan meer begrip tussen mensen.

 

Stephen Greenblatt noemt een andere kant van empathie. Hij beschrijft in Renaissance Self-Fashioning en Shakespearean Negotiations hoe empathie juist in de renaissance opkwam en hoe Europeanen overal ter wereld macht konden uitoefenen door hun vermogen zich in te leven in anderen. Als je je kunt verplaatsen in een ander, dan kun je hem of haar effectiever beïnvloeden, zo betoogt Greenblatt. En hij geeft een overdaad aan voorbeelden om zijn stelling te onderbouwen.

 

Empathie bij schrijftraining

Of empathie mensen vriendelijker maakt, effectiever conflicten laat oplossen of zorgt voor invloed, empathie is in elk geval een schrijfkwaliteit. Voor fictie:  een schrijver die zich kan verplaatsen in de verschillende personages van zijn roman in wording, kan levendiger schrijven. Voor non-fictie: een schrijver die informatie vanuit meerdere standpunten kan bekijken, komt meestal een stuk geloofwaardiger over. En voor alle vormen van schrijven: een schrijver die zich kan verplaatsen in zijn lezer, schrijft effectievere teksten.

 

Door rolomdraaiing op te nemen in de lesmethode, zoals bij de Schrijfcarrousel trainen de deelnemers alvast een kwaliteit die ze ook als schrijver nodig hebben. Daarnaast worden de bijeenkomsten er ook nog eens effectiever (en leuker) van.

 

 

Verder lezen

 

Bal, P.M. & Veltkamp, M. (2013). How does fiction reading influence empathy? An experimental investigation on the role of emotional transportation. PLos ONE, 8, 1, e55341, doi:10.171/journal.pone.0055341.

 

Greenblatt, S. Renaissance Self-Fashioning From More to Shakespeare, The University of Chicago Press, 1980

 

Greenblatt, S. Shakespearean Negotiations, Oxford University Press, New York, 1988

 

Greitemeyer, T. & Osswald, S. (2010). Effects of Prosocial Video Games on Prosocial Behavior. Journal of Personality and Social Psychology, Vol 98, No 2: 211-221.

 

Mudde, T, 'De empathische lezer', de Volkskrant, zaterdag 23 maart 2013.

 

F. Teunissen, de Schrijfcarrousel, School voor Schrijftraining, Hilversum, 2011